O doskonaleniu ustawodawstwa w Kazachstanie

W roku 2004 Prezydent Republiki Kazachstan Nursułtan Nazarbajew rozpoczął proces politycznej modernizacji państwa, podyktowany logiką rozwoju kraju i jego narodowymi potrzebami strategicznymi. Wszystkie warstwy społeczeństwa kazachstańskiego, włączając przedstawicieli partii politycznych, organizacji gospodarczych, wybitnych działaczy społecznych, zaproszono do szerokiej dyskusji dotyczącej kierunków dalszego rozwoju państwa, dialogu prowadzonego na różnych płaszczyznach, w tym w ramach Stałego Forum Propozycji Dalszej Demokratyzacji Społeczeństwa, Komisji Narodowej do Spraw Demokracji i Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego oraz Państwowej Komisji do Spraw Opracowania i Konkretyzacji Programu Reform Demokratycznych.

Przy omawianiu kluczowych zagadnień z uwagą wsłuchiwano się w sugestie międzynarodowych instytucji doradczych, w tym ОBWE.

W efekcie przygotowano i złożono do Parlamentu RK pakiet istotnych zmian w ustawodawstwie. Tym samym kraj zademonstrował konsekwentność w realizacji narodowych priorytetów budowy współczesnego i konkurencyjnego Kazachstanu z uwzględnieniem własnych doświadczeń historycznych oraz najlepszych standardów międzynarodowych. Projekty ustaw zapewniają dalszy postęp w rozwoju systemu politycznego Kazachstanu, co sugerowano wcześniej na Radzie Ministrów Spraw Zagranicznych OBWE w Madrycie.

Poprawki do ordynacji wyborczej po raz pierwszy w historii politycznej Kazachstanu ustawowo określają wymóg wyłaniania wielopartyjnego parlamentu. W przypadku, jeżeli próg wyborczy (7 %) przekroczy tylko jedna partia polityczna, odpowiednia poprawka zapewnia podział mandatów poselskich zarówno tej partii jak i partii, która otrzymała kolejną największą liczbę głosów wyborców.

Należy zaznaczyć, że próg wyborczy w innych państwach kształtuje się następująco:

3 % – Hiszpania, Włochy;

4 % – Austria, Bułgaria, Szwecja;

5 % – Węgry, Niemcy, Łotwa, Litwa, Polska, Rumunia, Słowacja, Francja, Czechy;

7 % – Rosja, Litwa (partyjne bloki);

8 % – Polska (koalicje), Lichtenstein, Rumunia (sojusze partyjne);

10 % – Włochy (koalicje), Turcja.

Proponowane poprawki zapewniają także równoprawny dostęp do środków masowego przekazu i identyczne warunki prowadzenia spotkań z wyborcami dla kandydatów i partii politycznych w trakcie kampanii wyborczej, przewidują dodatkowe gwarancje działalności członków komisji wyborczych a także upraszczają procedurę rejestracji obserwatorów, w tym obserwatorów z zagranicy. Reforma ordynacji wyborczej umacnia rolę partii politycznych w życiu społeczeństwa i państwa.

Poprawki do ustawy o partiach politycznych przewidują zmianę zasad ich powoływania i rejestracji w stronę większej liberalizacji. Obniżono wymaganą ilość podpisów przy ich rejestracji, przedłużono terminy składania dokumentów rejestracyjnych po przeprowadzeniu zjazdu założycielskiego. Proces rejestracji nie będzie zależeć od subiektywnej decyzji urzędnika, lecz będzie obowiązującą normą prawną - to jeden z najważniejszych elementów zmian.

W powiązaniu z dwoma wymienionymi projektami ustawy należy rozpatrywać poprawki do ustawy o samorządach terytorialnych.

Znalazły w nich odzwierciedlenie zasadnicze, najważniejsze elementy rozwoju systemu władzy publicznej. Jest to dokument wykonawczy do jednej z kluczowych poprawek do Konstytucji kraju, wprowadzonych w 2007 roku – o prawie organów samorządu terytorialnego (maslichatów) do wyrażania zgody na powoływanie szefów organów wykonawczych (akimów) obwodów, miast, stolicy i innych jednostek terytorialnych.

Na poziomach władzy lokalnej (miasta rejonowe, okręgi wiejskie i wsie) po raz pierwszy pojawia się nowy przedstawicielski organ samorządu – kenes. Lokalna społeczność, na mocy powszechnego, równego i bezpośredniego prawa, w głosowaniu tajnym wybiera członków kenesów na cztery lata. Na tych samych zasadach wybierani będą akimowie.

Maslichaty stają się podstawą samorządu terytorialnego i będą bardziej samodzielnie zarządzać środkami finansowymi. Również ich pełnomocnictwa w zakresie kontroli ulegną rozszerzeniu.

Najważniejszym celem poprawek jest kształtowanie samorządu terytorialnego zamiast zarządu scentralizowanego. Organy lokalne uzyskują prawa i możliwości samodzielnie, a nie w ramach odgórnych dyrektyw, rozwiązywać problemy codziennego bytu swych mieszkańców

Inną poważną częścią prezentowanego pakietu projektów ustaw są poprawki do ustawy o działalności środków masowego przekazu.

Poprawki te w istotny sposób rozszerzają prawa dziennikarzy i prowadzą do samoregulacji środków masowego przekazu: ograniczono listę powodów prowadzących do ponownej ewidencji czasopism i agencji informacyjnych; zniesiono ewidencję radiofonicznych środków masowego przekazu; usunięto obowiązek otrzymywania przez dziennikarzy zgody na wykorzystanie audio- lub wideonagrań przy przeprowadzeniu wywiadów; wprowadzono normę, zapewniającą równość stron w sądzie.

Najważniejszym celem wymienionych poprawek jest dalsza demokratyzacja prawnego pola działania środków masowego przekazu, stymulowanie ich rozwoju i wzmacnianie systemy przepływu informacji w kraju zgodnie z najlepszymi doświadczeniami międzynarodowymi. Tym samym stawia się na odpowiednim poziomie prawny i społeczny status środków masowego przekazu jako najważniejszej instytucji systemu demokratycznego. Sensowność tych zmian potwierdzają oceny Przedstawiciela OBWE do Spraw Wolności Środków Masowego Przekazu.

Należy przy tym zaznaczyć, że w niektórych krajach ,,rozwiniętej demokracji" ostatnio obserwuje się poważne uchybienia, ograniczające wolność środków masowego przekazu. I tak, według informacji Komitetu Obrony Dziennikarzy USA (Committee to Protect Journalists), po 11 września 2001 roku oraz podczas ataku na Irak, władze amerykańskie w zdecydowany sposób próbowały wpływać na prasę:

 1) Dochodziło do prób ograniczania przepływu informacji nadawanych przez stacje radiowe finansowane przez rząd i naciski na prywatne stacje telewizyjne USA, jak również przynajmniej na jedną obcą stację (nacisk na emira Kataru) z żądaniem cenzurowania wiadomości.

 2) Amerykańscy żołnierze napadali na znane im biura zagranicznych kanałów TV (Al-Jazeera w Kabulu i Bagdadzie, Abu Dhabi TV w Bagdadzie, a także atak na hotel w Bagdadzie, gdzie znajdowało się centrum dziennikarzy zagranicznych - dwu z nich zginęło).

 3) Przetrzymywanie bez sądu zagranicznych dziennikarzy przez siły amerykańskie (odnotowano minimum 7 przypadków zatrzymania dziennikarzy pracujących dla CBS News, Reuters, the Associated Press i Agence France-Presse).

 Próby wpływania na prawo do ochrony swoich źródeł informacji było najbardziej widoczne w sprawach Judith Miller (The New York Times) i Jima Taricani (stacja telewizyjna WJAR-TV, Rhode Island).

W Kazachstanie obowiązuje jedna z najbardziej liberalnych w WNP ustaw o wolności wyznania. Stwarza to jednak warunki działania totalitarnych sekt religijnych zagrażających zasadom tolerancji religijnej i międzywyznaniowej zgody ukształtowanej wśród wierzących naszego kraju.

W związku z tym grupa posłów Parlamentu Kazachstańskiego, reagując na życzenia swoich wyborców wyszła z inicjatywą opracowania pakietu poprawek do obowiązującego prawa dotyczącego działania wspólnot wyznaniowych. Projekt nowej ustawy miał uwzględnić trzy elementy:

 1) Obrona praw człowieka w zakresie wolności wyznania.

 2) Uporządkowanie działalności wspólnot religijnych.

 3) Podporządkowanie tej działalności prawu cywilnemu.

Od maja ubiegłego roku projekt ustawy konsultowano z Biurem Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka (ODIHR) OBWE.; dwukrotnie omówiono każdy punkt projektu ustawy, przeprowadzono dwie rundy konsultacji.

Na ostatnim spotkaniu 25 listopada 2008 roku, na prośbę ekspertów Biura przekazano im ostateczną wersję projektu ustawy, na który zgodziły się obie izby Parlamentu Kazachstanu. Biuro miało ocenić projekt ustawy.

Należy zaznaczyć, że na wniosek ODIHR usunięto ponad 16 poprawek o charakterze ograniczającym: dotyczących rozpowszechnianie i publikowania tekstów i wizerunków; przeprowadzania imprez publicznych, obrazy uczuć religijnych obywateli w miejscach publicznych; limitu misjonarzy; ewidencji środków finansowych; udostępnienia informacji finansowej; zakazu otrzymywania datków zarówno od anonimowych, jak i zagranicznych obywateli oraz organizacji; pisemnej zgody rodziców itd. Z około pięciu poprawek Biuro wycofało się po konsultacjach.

Analiza światowej praktyki w tym zakresie wskazuje, że proponowane rozwiązania należy ocenić jako demokratyczne i liberalne, nawet w porównaniu z krajami europejskimi, w których wprowadzono i od dawna obowiązują twarde wymagania stawiane organizacjom religijnym (Francja, Niemcy, Belgia, Grecja, Austria i in.). Jednak przy opracowywaniu kazachstańskiego projektu ustawy wykorzystano pozytywne doświadczenia innych krajów.

Należy zwrócić uwagę, że w poszczególnych stanach USA ostatnio obserwuje się tendencje wpływania na niektóre wspólnoty religijne (np. Mormoni), wynikające z obawy przed ich rosnącą aktywnością polityczną. W efekcie władze zmuszone zostały do podjęcie środków prawnych, przez niektórych ekspertów ocenianych jako prześladowanie na tle religijnym i naruszenie wolności wyznania w USA.

Niedawne głośne ekscesy na tle religijnym, które wstrząsnęły demokratycznym społeczeństwem w centrum Europy, mającym, wydawałoby się, dojrzałe mechanizmy samoregulacji tego typu zjawisk, wyraźnie zademonstrowały niebezpieczeństwo niedoceniania etnicznych, wyznaniowych i kulturowych różnic w społeczeństwach.

W Kazachstanie mieszka ponad 130 grup etnicznych, reprezentujących ponad 40 wyznań religijnych – w tej sytuacji, opracowując projekt zmian prawnych, kierowaliśmy się klasyczną zasadą demokracji: wolą większości przy zachowaniu interesów mniejszości.

Wszystkie ostatnie inicjatywy ustawodawcze, ich szerokie i otwarte omawianie, a w efekcie wypracowanie projektów ustaw świadczą o utrwaleniu się w kraju demokratycznego kierunku rozwoju systemu politycznego. Nowe ustawy sprzyjają kształtowaniu się współczesnego społeczeństwa obywatelskiego, podnoszeniu jego kultury politycznej, aktywnemu udziałowi w życiu politycznym.

Społeczność międzynarodowa przyznaje, że Kazachstan demonstruje jeden z najefektywniejszych modeli przejścia do gospodarki rynkowej i demokracji wśród krajów tranzytowych.