28.01.2009

Trójkąt kulturalny: kazachska klasyka literacka, polskie wykonanie, rosyjska awangarda teatralna

Pod koniec 2008 roku w moskiewskim teatrze "Szkoła Sztuki Współczesnej" odbyła się premiera przedstawienia "Objasnit'" ("Wyjaśnić") znanego rosyjskiego reżysera Iwana Wyrypajewa (jego film "Euforia" otrzymał grand-prix XXII Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Warszawie w 2006 roku).

"Rodzynkiem" sztuki jest to, że wystawiona została w języku kazachskim, przekład i komentarz widzowie słyszą jedynie w pewnych momentach akcji. Iwan Wyrypajew, nadając tytuł swojej nowej sztuki "Wyjaśnić", rzeczywiście spróbował wytłumaczyć publiczności głębokość, moc, wielkość twórczości wybitnego kazachskiego poety, filozofa i działacza społecznego XIX wieku Abaja Kunanbajewa (1845-1904).

Według Iwana Wyrypajewa, "koncepcja sztuki opartej na wierszach klasyka kazachskiej poezji, zbudowana jest na wzajemnym przenikaniu dwóch zasadniczo różnych mentalności - azjatyckiej i europejskiej". Jak wyjaśnił autor, główną ideą sztuki jest "próba wytłumaczenia sobie i widzom, że poza narodowością i sposobem myślenia my wszyscy: Kazachowie, Polacy, Rosjanie tworzymy całość".

"Wyjaśnić" - poetycka metafora, w której sens filozoficzny nie jest ukryty za głębokimi sentencjami, lecz podany w lekkiej, pełnej wdzięku formie z elementami samoironii i humoru. Tym niemniej, "Wyjaśnić" - to sztuka dla widza szczególnego, który przychodzi do teatru nie tylko dla rozrywki, lecz także dla zrozumienia bytu, w którym istniejemy. Reżyser uprzedza: "Przedstawienie nastawione jest na odczucia widza, na jego duszę i myśli. Gra aktorów powinna uruchomić w ich umysłach i sercach mechanizmy, rozwijające emocje i ich doznania".

Według reżysera, "dla twórczości nieważne jest pojęcie 'narodowość', a Abaj - to nie po prostu kazachski poeta, lecz wielki poeta świata. Znany jest słabo wyłącznie dlatego, że język kazachski nie należy do grona języków powszechnych". Ponadto, reżyser twierdzi, że sława Abaja mogłaby przyćmić sławę Szekspira, gdyby ukazały się dobre przekłady dzieł kazachskiego poety na języki europejskie.

Międzynarodowy zespół aktorów, zaangażowanych do sztuki Iwana Wyrypajewa - wśród nich i polska aktorka Karolina Gruszka - kilkakrotnie wyjeżdżał do Kazachstanu podczas prac nad rolami. Najpierw do ojczyzny Abaja - w okolice jednego z najstarszych kazachskich miast Semej. Potem - do Ałmaty, gdzie aktorzy z Europy opanowywali nie tylko wymowę języka kazachskiego, lecz również poznawali specyficzny wschodni sposób przekazywania tekstu.

Karolina Gruszka wspomina: "Na początku było to dla mnie bardzo trudne: alfabet całkiem inny, niż polski. Tłumaczyłam tekst najpierw na rosyjski, potem na polski. Przekładów wierszy Abaja na język polski nie ma w ogóle. Po pewnym jednak czasie poczułam, że kazachski język jest niezwykły, ma nadzwyczajną energię - całkiem inną, niż w moim języku, czy nawet rosyjskim. Coś w nim jest takiego mocnego, niezwykłego!" - zachwyca się polska aktorka.

W ten oto sposób, w sztuce "Wyjaśnić", poświęconej Abajowi, na scenie brzmi nie tylko kazachski i rosyjski, lecz także język polski.

Zdaniem Ambasadora Republiki Kazachstan w Polsce Aleksieja Wołkowa, "kulturalny trójkąt" trzech państw - Kazachstanu, Rosji, Polski, przedstawiony w sztuce "Wyjaśnić", może być wspaniałym przykładem dla powołania "trójkąta politycznego", w ramach którego obopólnie korzystna współpraca Astany, Moskwy i Warszawy w różnych sferach, w tym transportowej, energetycznej i inwestycyjnej, mogłaby przynieść dodatkową korzyść mieszkańcom tych krajów. Sprzyjałoby to realizacji specjalnego programu "Droga do Europy", przyjętego przez rząd Kazachstanu w 2008 roku i mającego na celu osiągnięcie przez kraj poziomu strategicznego partnerstwa z wiodącymi państwami europejskimi.