Wolność słowa: Kazachstan wykorzystuje doświadczenia Polski w swoich reformach
Rok 2009 będzie dla Polski rokiem niezwykłym, jubileuszowym. Społeczność międzynarodowa, politycy i ludzie czynu pamiętają, że 20 lat temu to właśnie w Polsce doszło do wydarzeń, które w znacznym stopniu wpłynęły na odwrócenie losu nie tylko tego kraju, lecz całej Centralnej i Wschodniej Europy. W wyniku pierwszych wolnych wyborów parlamentarnych 4 czerwca 1989 roku, Polska wróciła do rodziny państw demokratycznych. Dzisiaj Rzeczpospolita jest dużym, rozwiniętym gospodarczo państwem, centrum ważnych inicjatyw politycznych Unii Europejskiej. W ciągu 20 lat w Polsce doszło do ogromnych zmian zarówno w mentalności społeczeństwa, jak i w samym państwie. Polski sukces w odtworzeniu dynamicznie rozwijającego się i demokratycznego państwa niewątpliwie cieszy się dużym zainteresowaniem, przyciąga uwagę jako godny przykład dla innych krajów, przechodzących transformację aparatu państwowego.
W tym rozumieniu Kazachstan nie jest wyjątkiem. Dla historyków i kazachstańskich specjalistów najbardziej interesujące są reformy będące efektem "okrągłego stołu", reformy, które stworzyły nowy fundament rozwoju współczesnego, demokratycznego państwa.
To autentyczne zainteresowanie wynika z tego, że Kazachstan, uzyskując niepodległość po rozpadzie Związku Radzieckiego, stanął przed niezwykle trudnym zadaniem, jakim było przejście od reżimu totalitarnego do systemu demokratycznego. W ciągu dość krótkiego, według historycznej miary, czasu Kazachstan zdołał stworzyć wolną gospodarkę rynkową, przeprowadzić fundamentalne polityczne i społeczne reformy, zbudować, oparte na zasadach demokracji, podstawy społeczeństwa obywatelskiego.
Tym nie mniej, Kazachstan w dalszym ciągu doskonali własne prawo, dążąc do osiągnięcia najwyższych standardów międzynarodowych. Efektem tego jest przyjęcie przez Parlament Kazachstanu 15 stycznia 2009 roku całego pakietu poprawek do ustaw o partiach, wyborach, środkach masowego przekazu oraz o samorządach, skierowanych na dalszą liberalizację społeczno-politycznego systemu republiki.
W szczególności, po raz pierwszy na sali Parlamentu Kazachstanu rozpatrzono projekt niezwykle ważnej ustawy - ustawy skierowanej, przede wszystkim, na liberalizację działalności środków masowego przekazu. Wszystkie poprzednie zmiany w ustawie "O środkach masowego przekazu", zawierały elementy reglamentacyjne.
Najistotniejsze zmiany polegają na usunięciu nadmiernych barier administracyjnych i uproszczeniu zasad rejestracji środków masowego przekazu. Oprócz tego, przyjęte poprawki określają zasady obrony praw i zawodowych interesów redakcji i dziennikarzy.
Nie jest tajemnicą, że dzisiejszy system rejestracji kazachstańskich środków masowego przekazu sprawia określone trudności. Na przykład, właściciele kanałów radiowo-telewizyjnych oprócz otrzymania licencji, zgodnie z prawem "O licencjonowaniu", musieli przejść procedurę rejestracji. Oznaczało to dublowanie czynności rejestracyjnych. Z przyjęciem nowych poprawek obowiązek rejestrowania firm teleradiofonicznych został zniesiony; obecnie wystarczy uzyskać stosowną licencję.
W warunkach gospodarki rynkowej zmiana adresów redakcji, redaktorów, inne zmiany są na porządku dziennym. Dotychczas wszystko to musiało znajdować swoje odbicie w dokumentach rejestracyjnych. W tym zakresie nowe zasady znoszą obowiązek ponownej rejestracji wydawnictw periodycznych i agencji informacyjnych w przypadku zmiany redaktora naczelnego i adresu redakcji. Ta poprawka w istotny sposób ułatwi działanie mass mediom.
Na dzień dzisiejszy procedura wpisu do ewidencji nie jest uciążliwa dla środków masowego przekazu. Według posiadanych informacji, co roku do Komitetu Informacji i Archiwów Ministerstwa Kultury i Informacji Kazachstanu wpływa ponad 700 podań tego typu. Wnioskodawca musi złożyć 4 dokumenty: podanie o wpis do ewidencji środków masowego przekazu; kopię zaświadczenia o państwowej rejestracji właściciela; kopię statutu firmy; potwierdzenie opłaty skarbowej (wartość pięciokrotnego miesięcznego wskaźnika rozliczeniowego).
Podstawy udzielenia odmowy wpisu do ewidencji środków masowego przekazu wyraźnie określa prawo "O środkach masowego przekazu". Upoważniony organ może odmówić rejestracji w przypadku powielania się nazw środków masowego przekazu na danym terytorium działania, lub jeśli podanie nie odpowiada wymogom obowiązującego prawa.
Czasopisma muszą otrzymać zaświadczenie o wpisie do ewidencji w ciągu 15 dni kalendarzowych. W ten sposób, procedura rejestrowania środków masowego przekazu w Kazachstanie staje się zwykłą formalnością.
W innych państwach obowiązują różne procedury rejestracji środków masowego przekazu. Na przykład, w Polsce, aby wydawać gazety albo czasopisma należy zarejestrować je w sądzie wojewódzkim w miejscu zamieszkania wydawcy. We Francji rejestracją zajmują się organy prokuratury. W Szwecji licencje wydają organy władzy państwowej. Na postradzieckim obszarze ewidencję środków drukowanych prowadzą upoważnione organy. W związku z tym, procedura ewidencji środków masowego przekazu, stosowana w Kazachstanie, odpowiada międzynarodowym standardom.
Przyjęte przez parlament poprawki skierowane są na obronę praw i interesów dziennikarzy. Wiadomo, że praca dziennikarza związana jest między innymi z wykonywaniem zdjęć konkretnych osób, przeprowadzaniem wywiadów. Do obowiązków dziennikarza należało uzgadnianie z respondentem pytań, co w sposób istotny utrudniało jego pracę, a często ją uniemożliwiało. Nowa poprawka upraszcza tę sytuację i pozwala dziennikarzom pracować swobodniej. Jego praca ma przecież służyć społeczeństwu, które powinno otrzymywać obiektywną informację.
Jednocześnie, wspólnie z dziennikarskimi pozarządowymi organizacjami przeanalizowano doświadczenia w stosowaniu obowiązującego w Kazachstanie prawa "O środkach masowego przekazu"; okazało się, że co miesiąc do sądów wpływają minimum trzy powództwa oprotestowujące opublikowane informacje. Przy tym wystarczyło, że powód składał oświadczenie wraz z opublikowanym materiałem, naruszającym, jego zdaniem, jego dobre imię, honor i reputację biznesową, a dziennikarz z góry był stawiany w sytuacji winnego, i musiał udowadniać, że wykorzystane przez niego informacje odpowiadają prawdzie.
Dlatego też kolejna poprawka do ustawy zrównuje pozycje powodu i pozwanego (dziennikarza, środków masowego przekazu), wprowadzając zasadę równego traktowania stron w sądzie.
W obowiązującym ustawodawstwie mamy do czynienia z szeregiem zasad pozwalających na ich różnorodną interpretację, co może prowadzić do potencjalnej korupcji. I tak, na przykład, zgodnie a artykułem 18 obowiązującego prawa "O środkach masowego przekazu", jeżeli dziennikarz nie otrzymał informacji, o którą prosił, nie mógł odwołać się bezpośrednio do sądu. Najpierw musiał zwrócić się do jednostki nadrzędnej bądź osoby urzędowej "sprawcy obrazy" i dopiero wówczas - do sądu. Kazachstańscy deputowani zaproponowali usunięcie tej bariery, i obecnie, wraz z uprawomocnieniem poprawek, w przypadku bezpodstawnej odmowy udzielenia informacji przez urzędnika, dziennikarz może od razu zwrócić się do sądu. Wymienione poprawki mają wykluczyć czynnik prawno-lingwistycznej korupcjogenności.
Społeczność dziennikarska w Kazachstanie nie raz podnosiła problem złagodzenia kar administracyjnych za naruszenia w sferze środków masowego przekazu. Przyjęte prawo uwzględniło te uwagi. Na przykład, wydanie czasopisma bez stopki redakcyjnej pociągało ze sobą obowiązkową konfiskatę całego nakładu. Przyjęte poprawki do Kodeksu o Administracyjnym Łamaniu Prawa Kazachstanu przewidują konfiskatę nakładu wyłącznie jako alternatywną formę kary. Oznacza to, że o konfiskacie nakładu będzie decydować sąd. Zapewni to zasadę współmierności kary administracyjnej do charakteru i warunków naruszenia prawa.
Generalnie, przyjęcie danego pakietu poprawek w ustawodawstwie Kazachstanu, obok zmian dotyczących partii politycznych, przeprowadzenia wyborów i funkcjonowania samorządów lokalnych ma zasadnicze znaczenie dla dalszego rozwoju kazachstańskiego obywatelskiego i demokratycznego społeczeństwa i odpowiada wysokim zobowiązaniom, podjętym w ramach międzynarodowych porozumień.
Źródło informacji: Ambasada Kazachstanu w Polsce